Przy pikrynie i trotylu

Zasadniczą część książki stanowią wspomnienia Róży Bauminger z obozu pracy przymusowej zorganizowanego w dawnej Państwowej Fabryce Amunicji w Skarżysku-Kamiennej, przejętej w czasie wojny przez Hasag (Hugo Schneider Aktiengesellschaft). Obejmują one okres ośmiu miesięcy między drugą połową listopada 1943 a lipcem 1944 r. Wspomnienia otwiera opis pierwszych chwil w obozie: sugestywny obraz pochodu udręczonych, bezradnych kobiet, targanych niepewnością i lękiem, zrozpaczonych, początkowo zrezygnowanych i oswojonych z myślą o śmierci, a po dotarciu do baraków stopniowo odzyskujących nadzieję na możliwość przetrwania. Oczami tych kobiet i ich współtowarzyszy niewoli, zmuszonych do pracy „na werku C”, przy produkcji materiałów wybuchowych, z użyciem tytułowych pikryny i trotylu, patrzymy na Hasag. Lektura kolejnych dziewięciu rozdziałów dostarcza wiedzy o obozowej rzeczywistości i jej doświadczaniu w rozmaitych odsłonach. Pisząc o Hasagu, Bauminger oparła się nie tylko na własnej pamięci, odwoływała się także do relacji współwięźniów, ale tylko tych, które sama zebrała dla Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Ich fragmenty, niekiedy bardzo obszerne, wplotła we wspomnienia na zasadzie cytatów, tworząc wrażenie wielogłosu. Poddawała je przy tym obróbce redakcyjnej, a ingerencje wprowadzone przez Bauminger nie ograniczały się do korekty jedynie stylistycznej, czasem miewały też charakter cenzuralny. „Mimo skromności, która posuwa się do niespotykanego we wspomnieniach obozowych stopnia bezosobowości, i właśnie dlatego, książka ma w sobie siłę prawdy” – pisał Józef Sieradzki w przedmowie do pierwszego wydania Przy pikrynie i trotylu. Prawdy o obozie, a także o społecznym usytuowaniu autorki, jego uwikłaniach i wynikających stąd ograniczeniach tego, w jaki sposób mogła ona tam i wtedy zostać zaświadczona. Ewa Koźmińska-Frejlak