Miasto bez rabina nie może istnieć. A city without a rabbi cannot exist. Rabini, podrabini i kandydaci na rabinów Guberni Warszawskiej w latach 1888-1912. Rabbis, assistant rabbis and candidates for rabbis in the Warsaw Governorate in the years 1888-1912

Najnowsza publikacja wydana przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych prezentuje archiwalia stanowiące spuściznę aktową Rządu Gubernialnego Warszawskiego z lat 1867¬¬–1917. Większość tych materiałów nie była nigdy wcześniej publikowana. Dotyczą one pięćdziesięciu osób wykonujących obowiązki rabina (oraz sześciu pretendujących do tego stanowiska) na terenie trzydziestu siedmiu miejscowości guberni warszawskiej. Jest to doskonałe źródło wiedzy na temat tej grupy ludności. Na tle skromnie zachowanych akt żydowskich gmin wyznaniowych informacje dotyczące pochodzenia społecznego, wykształcenia świeckiego oraz religijnego stanowią wyjątkowo cenny materiał archiwalny. Dopełnieniem biogramów składających się na to wydawnictwo są także opisy miast stanowiących siedzibę dozorów bóżniczych oraz plany budynków związanych z działalnością rabinów: bóżnic, mykw czy domów modlitw. Publikację uzupełniają niezwykle wartościowe i pomocne wprowadzenia autorstwa redaktorów naukowych: Zofii Borzymińskiej, Marty Rzepeckiej-Aleksiejuk i Rafała Żebrowskiego. Pierwsza ze wspomnianych przedmów dotyczy samej guberni warszawskiej oraz uprawnień gubernatorów. Stanowisko rabina, łączącego obowiązki „duchowne” z niektórymi obowiązkami urzędnika państwowego, od dawna było przedmiotem zainteresowania władz. Marta Rzepecka-Aleksiejuk przedstawia, jak zmieniały się sposoby powoływania nowych rabinów, opisuje obowiązujące zasady, w tym egzaminy na stanowisko rabina i podrabina. Kolejne wprowadzenie naukowe dotyczy samej instytucji rabina – od samych początków do XIX wieku, kiedy to władze Królestwa Polskiego przystąpiły do uporządkowania spraw żydowskich. Cenny rys historyczny autorstwa Rafała Żebrowskiego pozwala spojrzeć szerzej na prezentowane w publikacji materiały archiwalne.