U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939-lipiec 1941

Książka Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka wywołała jedną z najgorętszych po drugiej wojnie światowej polskich debat rozrachunkowych. Wielu jej uczestników spalenie żywcem kilkuset Żydów z mazowieckiego miasteczka Jedwabne przez ich polskich sąsiadów uznała za odwet za ich postawę w czasie okupacji sowieckiej. Postawę nazywaną już w tamtych czasach zdradą państwa polskiego oraz masową kolaboracją z reżimem komunistycznym. Po pokonaniu hitlerowskich Niemiec ta rodząca się w latach 1939-1941 symbioza z sowieckim okupantem miała przerodzić się w rządy tzw. żydokomuny, rządy zbrodnicze, pod każdym względem szkodliwe dla polskiego społeczeństwa. Andrzej Żbikowski uważa ten pogląd za całkowicie fałszywy stereotyp i poddaje krytyce przez pokazanie życia społecznego Żydów pod okupacją sowiecką w możliwie wielu wymiarach. Przedstawia mechanizm społecznej zmiany, ujawniający się w różnych strategiach przetrwania bądź dostosowania się do okupacyjnych warunków. Z przeprowadzonej przez niego analizy materiałów historycznych wynika, że przyczyny fali pogromów, do których doszło na wschodnich rubieżach II Rzeczypospolitej po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, nie miały wiele wspólnego z doświadczeniami prawie dwuletniej okupacji sowieckiej. Pogromy były w gruncie rzeczy eksplozją trwającego od wielu dziesięcioleci głębokiego antagonizmu ekonomicznego i wykluczającej harmonijne współżycie społeczne ideologii antysemickiej. Dogodnym katalizatorem dla ich wybuchu stały się działania pacyfikacyjne stosunkowo niewielkich niemieckich sił policyjnych na bezpośrednim zapleczu frontu.